Top 8 Loại hình diễn xướng dân gian nổi tiếng nhất Việt Nam

Hát xoan là thể loại khúc môn đình (tức hát cửa đình), hát thờ thần, Thành hoàng. Là thể loại dân ca nghi lễ gắn với tín ngưỡng thờ cúng vua Hùng trong đời sống sinh hoạt của cư dân trồng lúa nước vùng trung du Bắc Bộ. Hát xoan sử dụng hình thức nghệ thuật đa yếu tố: có nhạc, múa, hát, thường được tổ chức vào dịp đầu xuân, phổ biến ở vùng đất tổ Hùng Vương – Phú Thọ.

Vào ngày 24/11/2011, hồ sơ Hát Xoan – Phú Thọ đệ trình lên UNESCO đã được phê duyệt và đưa vào danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại cần đảm bảo an toàn khẩn cấp tại kỳ họp thứ sáu của Ủy ban liên chính phủ về Bảo tồn Di sản văn hóa phi vật thể của UNESCO tổ chức tại Bali – Indonesia. Tối ngày 3/2/2018, UBND tỉnh Phú Thọ cùng với Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch tổ chức Lễ đón bằng của UNESCO ghi danh Hát Xoan – Phú Thọ là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại tại Miếu Mãi Lèn, xã Kim Đức, thành phố Việt Trì, tỉnh Phú Thọ.

Thường vào mùa xuân, các “phường Xoan” lần lượt mở hội ở đình lang, miếu làng. Vào mùng 5 âm lịch sẽ hát ở Hội đền Hùng. Thời điểm hát được quy định tại một điểm nhất định, mỗi “phường” sẽ chọn một vị trí cửa đình.

Trình tự một cuộc diễn xướng Hát xoan gồm có 3 chặng:

• Chặng nghi thức: Nói lên những tình cảm, xúc cảm của con người trước thần linh, ca ngợi thần thánh, vái lạy, thỉnh cầu thần linh về dự tế lễ, giúp dân làng an khang thịnh vượng.
• Chặng hát quả cách: Nhằm mô tả đời sống sinh hoạt của người dân, ca ngợi cảnh sắc thiên nhiên và kể chuyện cổ tích.
• Chặng giao duyên: Phản ánh tình cảm giao duyên giữa trai và gái, mang sắc thái trữ tình, thấm đẫm trần tục, khác xa với không khí thiêng liêng của hát thờ, trang nghiêm của Hát quả cách.

Địa bàn diễn xướng: Hiện nay, có bốn “phường Xoan” cổ đó là An Thái, Phú Đức, Kim Đới, Thét thuộc thành phố Việt Trì, tỉnh Phú Thọ.

Múa rối nước (hay còn gọi là trò rối nước), là một loại hình diễn xướng dân gian truyền thống mang đậm dấu ấn của nền văn minh nông nghiệp lúa nước. Từ một loại trò chơi mà những người nông dân sáng tạo ra trong những phút nghỉ ngơi sau lao động mệt nhọc, múa rối nước đã trở thành một nghệ thuật truyền thống, một sáng tạo đặc biệt của người Việt.

Không chỉ đơn giản là điều khiển con rối ở trên mặt nước, loại hình này có sự kết hợp của nhiều yếu tố như ca, múa, nhạc, diễn, hề,… cùng những hiệu ứng âm thanh, ánh sáng, khói, dàn nhạc, câu thoại,… tất cả tạo thành một tiết mục múa rối đặc sắc, sống động.

Điều thú vị của nghệ thuật diễn xướng là thể hiện ngay từ tên gọi “Múa rối nước” – lấy nước làm sân khấu (gọi là nhà rối hay thủy đình) để biểu diễn. Những con rối thì thường được làm bằng gỗ sung vì đặc tính nhẹ giúp con rối nổi được trên mặt nước. Âm nhạc trong múa rối nước là các làn điều Chèo, hay các bài dân ca Bắc Bộ. Vốn là một nghệ thuật lấy động tác làm ngôn ngữ diễn đạt. Rối nước gắn bó với âm nhạc, theo tiết tấu nhạc mà điều kiện con rối lúc khoan thai, lúc sôi động giúp gắn kết các tiết mục lại với nhau. Nội dung các tiết mục múa rối nước thường xoay quanh các tích dân gian, cuộc sống sinh hoạt hàng ngày của người nông dân như đi bừa, đi cấy, chăn vịt, đấu vật, đua thuyền,…

Ngày nay, múa rối nước là một loại hình diễn xướng dân gian thu hút đông đảo khách du lịch, đặc biệt là giới trẻ và bạn quốc tế – những người hứng thú với những điều mới lạ và độc đáo.

Địa điểm diễn xướng: Nhà hát múa rối nước Thăng Long, Nhà hát múa rối nước Việt Nam, Nhà hát múa rối nước Cánh Diều,…

Ra đời từ thế kỷ X, Chèo là loại hình nghệ thuật sân khấu dân gian độc đáo, chiếm vị trí quan trọng trong đời sống văn hóa tinh thần của người dân Việt Nam. Theo thời gian, loại hình sân khấu truyền thống vốn thịnh hành ở các vùng quê đồng bằng sông Hồng dần lan tỏa sang vùng trung du miền núi Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ. Với những giá trị nghệ thuật đặc sắc, nghệ thuật Chèo đang được Việt Nam nghiên cứu xây dựng hồ sơ để trình lên UNESCO công nhận là di sản văn hóa thế giới.

Khác với các loại hình dân gian khác, Chèo mang tính quần chúng, đậm đà bản sắc dân tộc và được coi là loại hình sân khấu của hội hè. Loại hình này với đặc điểm sử dụng ngôn ngữ đa thanh, đa nghĩa kết hợp với cách nói ví von, giàu tính tự sự, trữ tình. Trong quá trình biểu diễn đòi hỏi các diễn viên phải thể hiện đầy đủ các kỹ năng hát, múa, diễn trên nền nhạc do các nhạc công hòa tấu bằng nhiều nhạc cụ như trống, mộc, sáo, đàn nhị, đàn tranh,… tạo hiệu ứng lan tỏa của lời hát.

Nội dung các vở Chèo thường miêu tả cuộc sống bình dị của nhân dân lao động, qua đó ca ngợi những tấm gương nhân – nghĩa – lễ – trí – tín. Đồng thời phê phán những thói hư, tật xấu, chống lại bất công, thể hiện tình yêu, lòng nhân ái, bao dung, vị tha. Bởi vậy khi xem Chèo, người ta không chỉ được tận hưởng những giây phút nhẹ nhàng, đầy ắp tiếng cười mà còn có cơi hội để trải lòng và suy ngẫm về cuộc đời. Nhân vật trong Chèo, thường là những người nông dân lao động có số phận bất hạnh (đặc biệt là người phụ nữ) có số phận bất hạnh, với các mối quan hệ dung dị đời thường như: cha con, vợ chồng, anh em, chủ tớ,…

Một số nghệ sĩ Chèo nổi tiếng: NSND Thanh Ngoan, NSƯT Thùy Dung, NSƯT Ngọc Bích, NSƯT Kim Liên, NGƯT Ngọc Sơn, NSND Quốc Trượng,…

Địa điểm diễn xướng: Nhà hát Chèo Hà Nội, Nhà hát Chèo Việt Nam, Nhà hát Chèo Quân đội, Nhà hát Chèo Ninh Bình,…

Quan họ là thể loại dân ca giao duyên tiêu biểu của vùng châu thổ sông Hồng. Nó được hình thành và phổ biến ở vùng văn hóa Kinh Bắc xưa (là tỉnh cũ bao gồm cả Bắc Ninh và Bắc Giang ngày nay) với dòng sông Cầu chảy qua được gọi là “dòng sông quan họ”. Do có sự chia cắt về mặt địa lý, nên quan họ ngày nay gắn tên cục bộ địa phương như Quan họ Bắc Ninh, Quan họ Bắc Giang.

Vào ngày 30/9/2009, hồ sơ Quan họ Bắc Ninh đệ trình lên UNESCO đã được phê duyệt và đưa vào danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại tại kỳ hợp thứ tư của Ủy ban Liên chính phủ Công ước UNESCO về Bảo vệ Di sản văn hóa phi vật thể.

Nhìn chung trong Quan họ người ta bao giờ cũng hát đôi. Khi một đôi trong Quan họ xướng thì bên kia cũng chuẩn bị một đôi để xướng đáp lại. Chính vì vậy hát Quan họ là loại dân ca giao duyên, đối đáp. Những nghệ nhân hát Quan họ thường được gọi là liền anh, liền chị. Cấu trúc của một điệu hát được hình thành từ những lễ kết nghĩa. Lễ kết nghĩa thường bước đầu từ những lời chào chân thành hoặc những lời thề nguyện.

Lời ca trong Quan họ chủ yếu nói về tình cảm nam nữ, sự thủy chung. Nhưng trên thực tế họ không nghĩ đến chuyện yêu nhau mà chỉ quan hệ trên cơ sở bình đẳng và tôn trọng lẫn nhau. Họ gọi nhau bằng anh chị em, hành khách hoặc tôi. Địa điểm hát thường là sân nhà, trước cửa đình, chùa, trên thuyền,…

Địa bàn diễ xướng: Theo thống kê năm 2016, có 67 làng quan họ được đưa vào danh sách bảo tồn và phát triển di sản văn hóa (Bắc Giang có 23 làng quan họ, Bắc Ninh có 44 làng quan họ)